Zeytinyağındaki Biyoaktif Bileşenler ve Sağlık Üzerine Yararları
Beraat Özçelik1, Banu Bayram1, Abidin Tatlı2
1İstanbul Teknik Üniversitesi, Kimya Metalurji Fakültesi, Gıda Mühendisliği Bölümü, İstanbul
2Adana Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü, Adana e-posta: ozcelik@itu.edu.tr
Zeytin ve Zeytinyağı Sektörü Ortak Akıl ve Güçbirliği Toplantıları Sonuç Bildirgesi, Temmuz 2010
Özet
Zeytinyağı içerdiği yüksek oranda tekli doymamış yağ asitleri ile karakterize edilmekte ve fenolik bileşikler, skualen, E vitamini gibi fitokimyasallar açısından güzel bir kaynak oluşturmaktadır. Zeytinyağı “doğal fonksiyonel gıda” olarak da bilinmekte ve oksidatif strese bağlı olarak oluşan kanser, kalp damar hastalıkları, ülser, diyabet gibi hastalıklar, alzheimer ve bunama gibiyaşlanmaya bağlı bozukluklar üzerine koruyucu etkileri bulunmaktadır. Bu etki zeytinyağı içinde bulunan biyoaktif bileşenlerin sinerjistik etkileşimi ile sağlanmakta ve zeytinyağı tüketiminin fazla olduğu ülkelerde kanser, kalp damar hastalıklarının dahadüşük gözlenmesi bu etkiye bağlanmaktadır. Bu çalışmada zeytinyagindaki biyoaktif bileşenlerinin sağlık üzerine yararları veilgili etki mekanizmaları derlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: antioksidan, zeytinyağı, oksidatif stres, sağlık,
Bioactive Compounds in Olive Oil and Their Health Benefits
Abstract
Olive oil is characterized with its high content of monounsaturated fats and is also a good source of phytochemicals including phenolic compounds, squalene, and vitamin E. It is also considered as a “natural functional food” with protective effects onoxidative stress derived illnesses such as cancer, cardiovascular diseases, ulcer, diabetes and age-related disorders such as alzheimer and dementia. This effect is provided by the synergistic interactions between bioactive compounds in olive oil and the lower incidence of cancer, cardiovascular diseases in countries, where olive oil consumption is high, is attributed to that fact. In this study the health benefits of olive oil bioactive compounds and their related mechanism of actions are reviewed.
Key Words: antioxidant, olive oil, oxidative stress, health
Giriş
Binlerce yıldan beri Akdeniz ülkelerinde başlıca gıda olarak tüketilen zeytinyağının kullanımı günümüzde diğer dünya ülkelerinde de giderek artmaktadır. Bunun nedeni zeytinyağının kendine has lezzeti, aroması yanında sağlık üzerineetkili biyoaktif bileşenleridir. Pekçok epidemiyolojik, biyokimyasal, farmakolojik çalışma zeytinyağı bileşenlerinin oksidatif stresin neden oldugu hastalıklarda etkili olduğunu göstermiştir. Zeytinyağının özellikle kalp sağlığı üzerine etkileri bilinmektedir ve bu yüksek oranda içerdiği tekli doymamış yağ asitlerine bağlanmaktadır. FDA (Food andDrug Administration), 72 klinik çalışma sonucunda 2004 yılında zeytinyağı etiketlerinin üzerine iki yemek kaşığı (23g) günlük zeytinyağı tüketilmesinin içerdiği tekli doymamış yağ asitlerinden dolayı koroner kalp hastalıkları riskiniazaltacağı şeklinde bir ifade konulmasına izin vermiştir (Anon, 2004). Ancak zeytinyağı antioksidan aktivite,iltihaplanmayı önleme, kolesterol ve kan basıncını düşürme gibi farklı etki mekanizmaları ile çesitli hastalıklarınoluşumunda rol alan patolojik proseslerde etkili olan farklı bileşenlerden oluşmaktadır. Zeytinyağının %98’ lik kısmını serbest yağ asitleri ve gliserit bileşenler oluştururken %2’ lik kısmı fenolik bileşikler, steroller, skualen, triterpenler,pigmentler (karotenoid, klorofil) gibi minor bileşenlerden oluşmaktadır. Bu bileşenler ürünün kendine hasözelliklerinin oluşumunda rol almakta, miktarları zeytin tipi, yetiştirme koşulları ve bölgesi, tarımsal faaliyetler, proses ve depolama aşamalarına göre değişim göstermektedir.
1. Yağ Asitleri
Zeytinyağında en sık görülen yağ asitleri palmitik (%6.30–20.93), palmitoleik (%0.32- 3.52), stearik (%0.32-5.33), oleik (%55.23-86.64), linoleik (%2.7-20.24) ve linolenik (%0.11-1.52) asitlerdir (Garcia-Gonzales ve diğ., 2008).Tekli doymamış yağ asitlerinden, Omega-9 grubu yağ asitlerinin öncüsü olan oleik asidin fazla olması zeytinyağının karakteristik bir özelliğidir. Diğer tohum yağları ise çoğunlukla Omega-6 grubundan linoleik asit gibi çoklu doymamış yağ asitlerini içermektedir. Çoklu doymamış yağ asitlerine oranla oksidasyona daha dayanıklı olan oleik asit, zeytinyağının uzun raf ömrüne ve dayanıklılığına katkıda bulunmaktadır. Ayrıca hücre membranı ve lipoproteinlerde (kanda kolesterolün çözünmesi ve taşınması için protein ve kolesterolden oluşmuş yapı) bulunan oleik asit, bu yapıları oksidatif strese karşı korumaktadır (Reaven ve Witztum, 1996).
Oleik asidin ve yüksek miktarda tekli doymamış yağ asitleri içeren diyetlerin kardiovasküler hastalıklar için risk faktörü olan trigliserit, kolesterol miktarini azalttığı (Vincent-Baudry ve diğ., 2005; Kris-Etherton ve diğ., 1999), tansiyonu düşürdüğü (Teres ve diğ., 2008), LDL kolesterolün (düşük yoğunluklu lipoprotein-halk deyimiyle kötü huylukolesterol) oksidasyona karşı hassasiyetini azalttığı (Smith ve diğ., 2003), iltihaplanmayı önlediği (Jeffery ve diğ., 1996) bilinmektedir. Birçok in vitro ve in vivo çalışmada oleik asidin kanser üzerine etkisi incelenmekte olup göğüs, kolorektal, akciğer ve prostat kanseri oluşum riskini azalttığı gösterilmiştir (Escrich ve diğ., 2007; Yamaki ve diğ.,2002). Diyabet ile ilişkili olarak tekli doymamış yağ asitlerinin glukoz dengesi ve insülin hassasiyetini iyileştirdiği, plazma glukoz ve insulin konsantrasyonunu düşürdüğü (Lopez ve diğ., 2008; Paniagua ve diğ., 2007; Ros, 2003; Garg, 1998), yaşlanma ile ilişkili olarak da azalan idrak kabiliyeti performansını iyileştirdiği belirtilmektedir (Barberger- Gateau ve diğ., 2007; Solfrizzi ve diğ., 2006).
2. Fenolik Bileşikler
Zeytinyağının kendine has acı, keskin ve buruk tadından, organoleptik özelliklerinden sorumlu olan fenolik maddeler besinsel açıdan önem taşımaktadır. Miktarı pekçok faktöre göre 50-1000 mg/kg arasında değişen fenolik maddeler;fenolik asitler (vanilik asit, ferulik asit, gallik asit, kafeik asit), lignanlar (pinoresinol, asetoksipiniresinol), flavonlar(apigenin, luteolin), sekoiridoidler (oleuropein), fenolik alkoller (tirosol, hidroksitirosol) ve hidroksi izokromanlarolarak alt sınıflara ayrılmaktadır (Servili ve diğ., 2009).
Biyoyararlılıkları oldukça yüksek olan zeytinyağı fenolikleri antioksidan aktiviteye sahip bileşiklerdir. Fenoliklerce zengin sızma zeytinyağı ile beslenme trigliserit miktarını ve LDL kolesterolü azaltmakta, HDL kolesterolü (yüksekyoğunluklu lipoprotein- halk deyimiyle iyi huylu kolesterol) artırmakta, LDL oksidasyonuna karşı korumasağlamakta, damarlarda gevşemeyi sağlamakta, kan basıncını düşürmekte, platelet kümelenmesini azaltmakta,ateroskleroz oluşumunda risk faktörü olan endoteliyal fonksiyon bozukluğunda (damar endotel tabakasındaki fonksiyon bozukluğu nedeni ile damarların gevşemesi ve kasılmasına neden olan moleküllerde oluşan dengesizlik)iyileşme sağlamakta, iltihaplanmayı baskılamakta ve böylece kalp damar hastalıklarının oluşum riskini azaltmaktadır (Cicarele ve diğ., 2010). Özellikle sekoiridoidler ve lignanlar kanserin önlenmesinde etkili olup kolon ve göğüs kanserinde etkili sonuçlar alınmaktadır (Hashim ve diğ., 2008; Han ve diğ., 2009). Bazı fenoliklerin (oleuropein, tyrosol, hidroksitirosol) antimikrobiyal ve antiviral aktiviteleri bulunmakta, ülsere neden olan Helicobacter pyloribakterisini inhibe ederek ülser oluşum riskini azaltmaktadır (Romero ve diğ., 2007). Ayrıca oleuropein UV’ ye karşı koruma sağlamakta (Perugini ve diğ., 2008), tyrosol ve hidroksitirosol ise nörolojik koruma sağlamakta (Schaffer ve diğ., 2007; Bu ve diğ., 2007) ve kemik oluşumunu artırmaktadır (Puel ve diğ., 2008).
Son yıllarda önem kazanan zeytinyağı fenolik bileşenlerinden biri de hidroksitirosolün aldehit ve keton gibi karbonilbileşiklerle reaksiyona girmesi ile oluşan hidroksi izokrmanlardır. Zeytinyağında başlıca 1-fenil-6,7-dihidroksiizokroman ve 1-(3′-metoksi-4′-hidroksi)fenil-6,7-dihidroksi izokroman bulunmaktadır. Buların miktarı oldukça düşük olup (8-1400 ng/kg) yağdaki hidroksitirosol ile karbonil bileşik miktarına bağlı olarak değişmektedir (Bianco ve diğ., 2001). Yapılan çalışmalarda bu bileşiklerin hücre içine kolayca penetre edebildiği, antioksidan özellik gösterdiği, lipit peroksidasyonunuönleyerek, radikal yakalayarak, hidrojen peroksit miktarini azaltarak oksidatif strese karşı hücreleri koruduğu, kalpdamar hastalıklarında önemli rol oynayan platelet kümelenmesini azalttığı gösterilmiştir (Zeh ve diğ., 2008, Tognave diğ., 2008). İzokromanların antioksidan aktivitelerinin Trolox, N-asetil sistein, melatonin gibi bilinen antioksidanmoleküllerden daha fazla olduğu belirtilmektedir (Schönfeld ve diğ., 2009).
3. Skualen
Skualen önemli biyolojik özelliklere sahip triterpen bir hidrokarbondur. Kolesterol ve diğer sterollerin metabolik öncül maddesi olup steroid hormonları sentezinde rol almaktadır. Diğer bitkisel yağlara oranla skualen zeytinyağında daha yüksek oranda bulunmaktadır. Zeytinyağı %0.7 oranında skualen içerirken diğer gıdalar ve yağlar %0.002-0.03oranında içermektedir. Tüm vücutta dağılmış olmasına rağmen skualenin büyük çoğunluğu deriye taşınmaktadır. Skualen UV ile oluşan hasara karşı korumakta, deride antioksidan aktivitesi ile UV etkisiyle oluşan lipit peroksidasyonunu önlemektedir. Benzer şekilde skualen radyoaktiviteye karşı da koruma sağlamaktadır. Zeytinyağıtüketen ülkelerde deri kanserinin görülme sıklığının az olması skualenin koruyucu etkisine bağlanmaktadır (Reedy ve Couvreur, 2009). Hayvan modellerinde yapılan çalışmalarda skualenin hücrelerin kontrolsüz olarak aşırı çoğalmasına neden olan ras onkogeninin aktivitesini azaltarak özellikle göğüs, pankreas ve kolon kanseri hücresi çoğalmasını vetümör büyümesini önlemektedir (Newmark, 1997). Bu mekanizmada skualenin serbest radikal yakalaması yanındaksenobiyotikleri (organizmaya yabancı toksik kimyasal maddeler) metabolize eden enzimlerin fonksiyon ve sentezini düzenlemesi, böylelikle karsinojenlerin (kansere neden olan madde) aktivitesini değiştirmesi de etkili olmaktadır(Smith, 2000). Skualen koruyucu ajan olarak görev yapıp kemoterapi ile oluşan yan etkilerin azalmasına neden olmaktadır. Ayrıca vücut savunma sistemine zarar veren veya sistemi zayıflatan çeşitli antijenlere karşı immuncevabı artırdığı için ilaç iletim uygulamalarında kullanımı araştırılmaktadır. Hücreleri oksijenleştirme etkisi de olanskualen, hücrelere daha fazla oksijen girişini sağlayarak enerji metabolizmasını artırmaktadır. Skualenin kalp damarsağlığı ve yaşlanma üzerine de etkileri bulunmaktadır (Reedy ve Ceuvreur, 2009).
4. Pigmentler
Klorofiller ve karotenoidler zeytinyağının yeşilden sarıya değişen renginden sorumlu pigmentlerdir. Klorofiller yeşil renkten sorumlu olup feofitin bu grupta en önemli pigment olarak yer almaktadır. Karotenoidler arasından başlıca β-karoten ve lutein ise sarı renkten sorumludur. Karotenoid miktarı genelde 10 mg/kg’i geçmemektedir. Miktar olaraken fazla lutein bulunurken bunu β-karoten ve diger ksantofiller (neoksantin, luteoksantin, mutatoksantin) takipetmektedir. Ksantofiller yağ asitleri ile ester oluşturarak karotenoidlerin ve zeytinyağı renginin stabilitesinde rol almaktadır (Garcia- Gonzales ve diğ., 2008). keskin görüşü sağlayan, fotoreseptörlerin olduğu noktada(fovea) biriktiği için göz sağliğı ile ilişkili çalışmalar yapılmaktadır. Her iki pigmentin de katarak ve maküler bozulmaya (retina bölgesinde bulunan maküler dokunun yaşlanma sonucu deforme olarak bozulması) karşı koruyucu olduğu belirtilmektedir (Trumbo ve Ellwood 2006; Carpentier ve diğ., 2009). Ayrıca lutein antioksidan aktivite göstermekte (Broniowska ve diğ., 2007), DNA hasarına karşı koruma sağlamaktadır (Santocono ve diğ., 2007).
Klorofiller antioksidan aktiviteye sahip (Kamat ve diğ., 2000; Lanfer-Marquez ve diğ., 2005) olmalarıyla beraber bazı kosullarda karotenoidler gibi prooksidan olarak da görev yapmaktadır. Bazı çalışmalarda klorofillerin kansere karşı koruyucu aktivite gösterdiği belirtilmiştir (Ferruzzi ve diğ., 2002; Ferruzzi ve Blakeslee 2007).
5. E Vitamini
E vitamini α-, β-, γ-, ve δ- olmak üzere 4 tokoferol ve 4 tokotrienol izoformu için verilen genel bir isimdir. Zeytinyağıen fazla α-tokoferolü bulundururken (50-250 mg/kg), tokotrienolleri içermemektedir (García-González ve diğ., 2008).
Yağda çözülebilen bir antioksidan molekül olan E vitamini serbest radikal yakalayarak, iltihaplanma reaksiyonlarında sinyal iletimini etkileyerek, iltihaplanmanın oluşumundan sorumlu moleküllerin miktarını artırarak iltihaplanmanın risk faktörü olduğu kanser (Dutta ve Dutta, 2003; Neuzil, 2003), ateroskleroz (Munteanu ve Zingg, 2007), kalp damar hastalıkları (Kaul ve diğ., 2001;, Munteanu ve diğ., 2004; Zingg ve Azzi, 2004), romatoid artrit (eklemlerde ağrı, tutukluk, şişlik ve fonksiyon kaybı yapan iltihabi bir hastalık), Alzheimer (Morris ve diğ., 2005), Parkinson (Fariss ve Zhang, 2003) gibi neurodejeneratif hastalıklardan korunmadaki metabolik proseslerde rol almaktadır.Ayrıca E vitamini kozmetik ve cilt bakım ürünlerinde kullanılmaktadır. Deneysel çalışmalar E vitamininin deriden veya ağız yoluyla kullanımının deri tabakası bariyerini dayanıklı hale getirdiği, tümör oluşumunu önlediği ve UV’ ye karşı koruma sağladığını göstermektedir (Thiele ve Ekanayake-Mudiyanselage, 2007).
6. Triterpenler
Zeytinyağında en yaygın olarak bulunan triterpen moleküller triterpen alkoller (erithrodiol ve uvaol) ve triterpenik asitlerdir (maslinik asit, olanolik asit, ursolik asit, betulinik asit). Bitkilerde yaygınca bulunan triterpenik asitler tümör ve iltihaplanmayı önleyici aktiviteleri nedeniyle farmasötik endüstrisinde kullanılmaktadır. Triterpenler zeytinmeyvesi derisinde konsantre oldugu icin pirina zeytinyağında diger zeytinyağı tiplerine oranla 10 kat daha fazladır (Covas ve diğ., 2006). Yapılan çalışmalar bu asitlerin oksidatif stresin önlenmesinde iltihaplanmayı teşvik edensitokinlerin üretiminin azaltılmasında kullanılabileğini göstermektedir. Ayrıca triterpenlerin iltihaplanmayı önleyici (Martinez- Gonzalez ve diğ., 2008), antioksidan, damar gevşetici, kalp ritmini düzenleyici etkileri gösterilmiştir (Somova ve diğ., 2003; Rodríguez-Rodríguez ve diğ., 2004). Triterpenik asitlerinin AIDS hastalığına neden olan HIVvirüsüne karşı koruyucu oldugu iddia edilmektedir.
7. Steroller
Zeytinyağı hücre membranı esansiyel bileşenlerinden olan steroller açısından da zengindir. Pirina zeytinyağının sterol içeriği (2600 mg/kg) sızma zeytinyağından daha fazladır (1600 mg/kg) (Covas ve diğ., 2006). Zeytinyağındaki sterollerin büyük kısmını % 90-95 oranı ile β-sitosterol oluştururken, kampesterol ve stigmasterol ise sırasıyla %3 ve %1’ lik kısmı oluşturmaktadır (Gutierrez ve diğ., 1999).
Steroller antioksidan aktivitesi bulunan moleküllerdir. β-sitosterol, stigmasterol, ve kampesterolün LDL ve membranlipit peroksidasyona karşı koruma sağladığı (van Rensburg ve diğ., 2000), iltihaplanmayı önlediği belirtilmiştir (Bouic, 2001; Devaraj ve diğ., 2006). Bu mekanizmalari ile kanser ve ateroskleroz gibi hastalıklara karşı koruma sağladığı böylelikle ateroskleroz riskini düşürmektedir (Ntanios ve diğ.,
2003). Ateroskleroz oluşumunda diğer bir risk faktörü olan endoteliyal fonksiyon bozukluğunda sterollerle iyileşme sağlanabileceği belirtilmiştir (Raitakari ve diğ., 2008; Hallikainen ve diğ., 2006).
Sterollerin akciğer (Mendilaharsu ve diğ., 1998), göğüs (Ronco ve diğ., 1999), mide (De Stefani ve diğ., 2000a) ve özofagus (De Stefani ve diğ., 2000b) kanserlerine karşı tümör büyümesini engelleyerek, immün yanıtını güçlendirerek, antioksidan enzim aktivitesini artırarak ve böylece kansere neden olan oksidatif stresi azaltarak etkiliolduğu belirtilmiştir (Bradford ve Awad, 2007).
Sonuç
Zeytinyağı besinsel değerinin yanında sağlık üzerine etkileri ile insan beslenmesinde önemli bir yer tutmaktadır.Çeşitli hastalık proseslerine karşı zeytinyağı biyoaktif bileşenlerinin etki mekanizmaları benzer olduğundan iyileşme sağlanan parametrelerin bu bileşenlerin sinerjistik etkisi ile gerçekleştiğini düşündürmektedir. Kalp damar hastalıkları ve kanserle ilişkili olarak ile pek çok çalışma bulunurken zeytinyağının yaşlanma, Alzheimer ve Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıklar üzerine etkisi, koruma mekanizmaları hakkında çalışmalar gerekmektedir.
Makaleyi PDF Olarak İndirmek İçin Lütfen Tıklayınız
Zeytinyagi Biyoaktif Bilesenleri
Kaynaklar
Anon, 2004. http://www.fda.gov/bbs/topics/news/2004/NEW01129.html
Barberger-Gateau, P., Raffaitin, C., Letenneur, L., Berr, C.,Tzourio, C., Dartigues, J.F. 2007. Dietary patterns and risk of dementia: theThree-City cohort study. Neurology. 69: 1921-30
Bianco, A., Coccioli, F., Guiso, M., Marra, C. 2001. The occurrence in olive oil of a new class of phenolic compounds: hydroxyl isochromans. Food Chem. 77: 405-411
Bernstein, P.S. 2002. New insights into the role of the macular carotenoids in age-related macular degeneration. Resonance Raman studies. Pure Appl Chem. 74: 1419-25
Bouic, P.J. 2001. The role of phytosterols and phytosterolins in immune modulation: a review of the past 10 years. Curr Opin Clin NutrMetab Care. 4: 471-475
Bradford, P.G., Awad, A.B. 2007. Phytosterols as anticancer compounds. Mol Nutr Food Res. 51:161-70 Broniowska, K.A, Kirilyuk, I.,Wisniewska, A. 2007. Spin-labelled lutein as a new antioxidant in protection against lipid peroxidation. Free Radic Res. 41: 1053-60
Bu, Y., Rho, S., Kim, J., Kim, M.Y., Lee, D.H., Kim, S.Y., Choi, H., Kim, H. 2007. Neuroprotective effect of tyrosol on transient focal cerebral ischemia in rats. Neurosci. Lett. 414: 218-221
Carpentier, S., Knaus, M., Suh, M.Y. 2009. Associations between lutein, zeaxanthin, and agerelated macular degeneration: an overview.Crit Rev Food Sci Nutr. 49: 313-26
Covas, M.I., Ruiz-Gutiérrez, V., de la Torre, R., Kafatos, A., Lamuela-Raventos, R. M., Osada, J., Visioli, F. 2006. Minor Components of Olive Oil: Evidence to Date of Health Benefits in Humans. Nutr. Rev. 64 (10): 20-30
De Stefani, E., Boffetta, P., Ronco, A.L., Brennan, P., Deneo-Pellegrini, H., Carzoglio, J.C., Mendilaharsu, M. 2000a. Plant sterols and risk of stomach cancer: a case-control study in Uruguay. Nutr Cancer. 37: 140-144
De Stefani E, Brennan P, Boffetta P, Ronco AL, Mendilaharsu M, Deneo-Pellegrini H. 2000b. Vegetables, fruits, related dietary antioxidants, and risk of squamous cell carcinoma of the esophagus: a case-control study in Uruguay. Nutr Cancer. 38: 23-29
Devaraj, S., Autret, B.C., Jialal, I. 2006. Reduced-calorie orange juice beverage with plant sterols lowers C- reactive protein concentrations and improves the lipid profile in human volunteers. Am J Clin Nutr. 84: 756-61
Dutta, A., Dutta, S.K., 2003. Vitamin E and its role in the prevention of atherosclerosis and carcinogenesis: a review. J. Am. Coll. Nutr. 22:258-268
Escrich, E., Moral, R., Grau, L., Costa, I., Solanas, M. 2007. Molecular mechanisms of the effects of olive oil and other dietary lipids on cancer. Mol. Nutr. Food Res. 51: 1279-1292
Fariss, M.W., Zhang, J.G., 2003. Vitamin E therapy in Parkinson’s disease. Toxicology. 189: 129-146
Ferruzzi, M.G., Blakeslee, J. 2007. Digestion, absorption, and cancer preventative activity of dietary chlorophyll derivatives. Nutr Res. 27:1-12
Ferruzzi, M.G., Bohm, V., Courtney, P.D., Schwartz, S.J. 2002. Antioxidant and antimutagenic activity of dietary chlorophyll derivativesdetermined by radical scavenging and bacterial reverse mutagenesis assays. J Food Sci. 67: 2589-95
García-González, D.L., Aparicio-Ruiz, R., Aparicio, R. 2008. Virgin olive oil- Chemical implications on quality and health. Eur. J. Lipid Sci.Technol. 110: 602-607
Garg, A. 1998. High-monounsaturated-fat diets for patients with diabetes mellitus: a meta-analysis. Am J Clin Nutr. 67: 577-82
Gutierrez, F., Jimenez, B., Ruiz, A., Albi, M.A. 1999. Effect of olive ripeness on the oxidative stability of virgin olive oil extracted from the varieties picual and hojiblanca and on the different components involved. J Agric. Food Chem. 47: 121-7
Hallikainen, M., Lyyra-Laitinen, T., Laitinen, T. 2006. Endothelial function in hypercholesterolemic subjects: effects of plant stanol andsterol esters. Atherosclerosis. 188:425-32
Hashim, Y.Z.H.Y., Rowland, I.R., McGlynn, H., Servili, M., Selvaggini, R. Gill, C.I.R. 2008. Inhibitory effects of olive oil phenolics on invasion in human colon adenocarcinoma cells in vitro. Int. J. Cancer. 122: 495-500
Han, J., Talorete, T.P.N.,Yamada, P., Isoda, H. 2009. Anti-proliferative and apototic effects of oleuropein and hydroxytyrosol on humanbreast cancer MCF-7 cells. Cytotechnology. 59: 45-53
Jeffery, N.M., Yaqoob, P., Newsholme, E.A., Calder, P.C. 1996. The effects of olive oil upon rat serum lipid levels and lymphocytefunctions appear to be due to oleic acid. Ann Nutr Metab. 40:71-80
Kamat, J.P., Boloor, K.K., Devasagayam, T.P.A. 2000. Chlorophyllin as an effective antioxidant against membrane damage in vitro and exvivo. Biochim Biophys Acta- Mol. Cell Biol. Lipids. 1487:113-27
Kaul, N., Devaraj, S., Jialal, I., 2001. α-Tocopherol and atherosclerosis. Exp. Biol. Med. 226: 5-12
Kim, Y., Lian, F., Yeum, K.J., Chongviriyaphan, N., Choi, S.W., Russell, R.M., Wang, X.D. 2007. The effects of combined antioxidant (beta-carotene, a-tocopherol and ascorbic acid) supplementation on antioxidant capacity, DNA single-strand breaks and levels of insulin-like growth factor-1/IGF-binding protein 3 in the ferret model of lung cancer. Int J Cancer. 120:1847-54
Kris-Etherton, P.M., Pearson, T.A., Wan, Y. 1999. High monounsaturated fatty acid diets lower both plasma cholesterol and triacylglycerolconcentrations. Am J Clin Nutr.70:1009-1015
Lanfer-Marquez, U.M., Barros, R.M.C., Sinnecker, P. 2005. Antioxidant activity of chlorophylls and their derivatives. Food Res Int. 38: 885-91
Lopez, S., Bermudez, B., Pacheco, Y.M., Villar, J., Abia, R., Muriana, F.J. 2008. Distinctive postprandial modulation of beta cell function and insulin sensitivity by dietary fats: monounsaturated compared with saturated fatty acids. Am J Clin Nutr. 88: 638- 644
Lowe, G.M., Vlismas, K., Young, A.J. 2003. Carotenoids as prooxidants? Mol Aspects Med 24:363-9
Martinez-Gonzalez, J., Rodriguez-Rodriguez, R., Gonzalez- Diez, M., Rodriguez, C., Herrera, M.D., Ruiz- Gutierrez, V. 2008. Oleanolic acid induces prostacyclin release in human vascular smooth muscle cells through a cyclooxygenase-2-dependent mechanism. JNutr. 138:443-8
Mendilaharsu, M., De Stefani, E., Deneo-Pellegrini, H., Carzoglio, J., Ronco, A. 1998. Phytosterols and risk of lung cancer: a case-controlstudy in Uruguay. Lung Cancer. 21:37-45
Morris, M.C., Evans, D.A., Tangney, C.C., Bienias, J.L., Wilson, R.S., Aggarwal, N.T., et al., 2005. Relation of the tocopherol forms toincident Alzheimer disease and to cognitive change. Am. J. Clin. Nutr. 81 (2): 508-514
Munteanu, A., Zingg, J.M., 2007. Cellular, molecular and clinical aspects of vitamin E on atherosclerosis prevention. Mol. Aspects Med. 28(5-6): 538-590
Munteanu, A., Zingg, J.M., Azzi, A., 2004. Anti-atherosclerotic effects of vitamin E- myth or reality? J. Cell Mol. Med. 8 (1): 59-76
Neuzil, J., 2003. Vitamin E succinate and cancer treatment: a vitamin E prototype for selective antitumour activity. Br. J. Cancer. 89 (10): 1822-1866
Newmark, H.L. 1997. Squalene, olive oil, and cancer risk: a review and hypothesis. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. 6: 1101-1103
Ntanios, F.Y., van de Kooij, A.J., de Deckere, E.A., Duchateau, G.S., Trautwein, E.A. 2003. Effects of various amounts of dietary plantsterol esters on plasma and hepatic sterol concentration and aortic foam cell formation of cholesterol-fed hamsters.Atherosclerosis. 169:41-50
Palozza, P., Serini, S., Di Nicuolo, F., Piccioni, E., Calviello, G. 2003. Prooxidant effects of β- carotene in cultured cells. Mol Aspects Med. 24:353-62
Palozza, P. 2004. Carotenoids and modulation of cancer: molecular targets. Curr Pharmacogenomics. 2:35-45 Paniagua, J.A., de laSacristana, A.G., Sanchez, E., Romero, I., Vidal- Puig, A., Berral, F.J. 2007. A MUFA-rich diet improves posprandial glucose, lipid and GLP-1 responses in insulin-resistant subjects. J Am Coll Nutr. 26: 434-44
Perugini, P., Vettor, M., Rona, C., Troisi, L., Villanova, L., Genta, I., Conti, B., Pavanetto, F. 2008. Efficacy of oleuropein against UVBirradiation: preliminary evaluation. Int. J. Cos. Sci. 30: 113-120
Puel, C., Mardon, J., Agalias, A., Davicco, M.J., Lebecque, P., Mazur, A., Skaltsounis, A.L., Coxam, V. 2008. Major phenolic compounds inolive oil modulate bone loss in an ovariectomy/inflammation experimental model. J. Agric. Food Chem. 56:9417-9422.
Raitakari, O.T., Salo, P., Gylling, H., Miettinen, T.A. 2008. Plant stanol ester consumption and arterial elasticity and endothelial function. BrJ Nutr.100:603-8
Reaven, P.D., Witztum, J.L. 1996. Oxidized low density lipoproteins in atherogenesis: role of dietary modification. Annu Rev Nutr. 16:51-71
Reddy, L.H., Couvreur, P. 2009. Squalene: A natural triterpene for use in disease management and therapy.Adv. Drug Deliv. Rev. 61: 1412-1426
Rock, C.L. 2002. Carotenoids and cervical, breast, ovarian, and colorectal cancer. Epidemiology and clinical trials. Pure Appl Chem.74:1451-9
Rodríguez-Rodríguez, R., Herrera, M.D., Perona, S.J., Ruiz-Gutiérrez, V. 2004. Potential vasorelaxant effects of oleanolic acid and erythrodiol, two triterpenoids contained in “orujo” olive oil, on rat aorta. Br J Nutr. 92: 635-642
Romero, C., Medina, E., Vargas, J., Brenes, M., De Castro, A. 2007. In Vitro Activity of Olive Oil Polyphenols against Helicobacter pylori. J.Agric. Food Chem. 55: 680-686
Ronco, A., De Stefani, E., Boffetta, P., Deneo-Pellegrini, H., Mendilaharsu, M., Leborgne, F. 1999. Vegetables, fruits, and related nutrients and risk of breast cancer: a case-control study in Uruguay. Nutr Cancer. 35:111-119
Ros, E. 2003. Dietary cis-monounsaturated fatty acids and metabolic control in type 2 diabetes. Am J Clin Nutr. 78:617-25
Rudkowska, I., AbuMweis, S.S., Nicolle, C., Jones, P.J. 2008. Cholesterol-lowering efficacy of plant sterols in low-fat yogurt consumedas a snack or with a meal. J Am Coll Nutr. 27: 588-95
Russell, R.M. 2002. Beta-carotene and lung cancer. Pure Appl Chem. 74:1461-7
Santocono, M., Zurria, M., Berrettini, M., Fedeli, D., Falcioni, G. 2007. Lutein, zeaxanthin and astaxanthin protect against DNA damage in SK-N-SH human neuroblastoma cells induced by reactive nitrogen species. J Photochem Photobiol B. 88:1-10
Schaffer, S., Podstawa, M., Visioli, F., Bogani, P., Müller, W.E., Eckert, G. P. 2007. Hydroxytyrosol-Rich Olive Mill Wastewater ExtractProtects Brain Cells in Vitro and ex Vivo J. Agric. Food Chem. 55: 5043-5049
Schönfeld, P., Kruska, N., Reiser, G. 2009. Antioxidative activity of the olive oil constituent hydroxy-1-aryl- isochromans in cells and cell-free systems. Biochim. Biophys. Acta. 1790: 1698-1704
Seppo, L., Jauhiainen, T., Nevala, R., Poussa, T., Korpela, R. 2007. Plant stanol esters in low-fat milk products lower serum total and LDLcholesterol. Eur J Nutr. 46: 111-7
Servili, M., Esposto, S., Fabiani, R., Urbani, S., Taticchi, A., Mariucci, F., Selvaggini, R., Montedoro, G. F. 2009. Phenolic compounds in olive oil: antioxidant, health and organoleptic activities according to their chemical structure. Inflammopharm. 17: 76-84
Smith, R.D., Kelly, C.N., Fielding, B.A. 2003. Long-term monounsaturated fatty acid diets reduce platelet aggregation in healthy youngsubjects. Br J Nutr. 90:597-606
Smith, T.J. 2000. Squalene: potential chemopreventive agent. Expert Opin Investig Drugs. 9:1841-1848
Solfrizzi, V., Colacicco, A.M., D’Introno, A., Capurso, C., Torres, F., Rizzo, C. 2006. Dietary intake of unsaturated fatty acids andagerelated cognitive decline: a 8.5-year follow-up of the Italian longitudinal study on aging. Neurobiol Aging. 27:1694-704
Somova, L.I., Shode, F.O., Rammanan, P., Nadar, A. 2003. Antihypertensive, antiatherosclerotic and antioxi- dant activity of triterpenoidsisolated from Olea europaea, subspecies africana leaves. J Ethnopharmacol. 84: 299-305
Teres, S., Barcelo-Coblijn, G., Benet, M., Alvarez, R., Bressani, R., Halver, J.E. 2008. Oleic acid content is responsible for the reduction in blood pressure induced by olive oil. Proc Natl Acad Sci USA. 105:13811-6 hiele, J.J., Ekanayake-Mudiyanselage, S., 2007. Vitamin E in human skin: organ-specific physiology and considerations for its use indermatology. Mol. Aspects Med. 28: 646-667
Togna, G.I., Togna, A.R., Franconi, M., Marra, C., Guiso, M. 2003. Olive Oil Isochromans Inhibit Human Platelet Reactivity. J Nutr. 133:2532-2536
Trumbo, P.R., Ellwood, K.C. 2006. Lutein and zeaxanthin intakes and risk of age-related macular degeneration and cataracts: anevaluation using the Food and Drug Administration’s evidence-based review system for health claims. Am J Clin Nutr. 84: 971-4 van Rensburg, S.J., Daniels, W.M., van Zyl, J.M., Taljaard, J.J. 2000. A comparative study of the effects of cholesterol, beta-sitosterol,betasitosterol glucoside, dehydroepiandrosterone sulphate and melatonin on in vitro lipid peroxidation. Metab Brain Dis. 15: 257-265
Vincent-Baudry, S., Defoort, C., Gerber, M. 2005. The Medi-RIVAGE study: reduction of cardiovascular disease risk factors after a 3-mointervention with a Mediterranean-type diet or a low-fat diet. Am J Clin Nutr. 82: 964-971
Voutilainen, S., Nurmi, T., Mursu, J., Rissanen, T.H. 2006. Carotenoids and cardiovascular health. Am J Clin Nutr. 83:1265-71
Wang, X.D., Russell, R.M. 1999. Procarcinogenic and anticarcinogenic effects of beta-carotene. Nutr Rev. 57: 263-72
Yamaki, T., Yano, T., Satoh, H., Endo, T. 2002. High oleic acid oil suppresses lung tumorigenesis in mice through the modulation ofextracellular signal-regulated kinase cascade. Lipids. 37: 783-788
Young, A.J., Lowe, G.M. 2001. Antioxidant and prooxidant properties of carotenoids. Arch Biochem Biophys. 385: 20-7
Zeh, M., Lorenz, P., Kreutzmann, P., Schönfeld, P. 2008. Hydroxy-1-aryl-isochromans: protective compounds against lipid peroxidation andcellular nitrosative stress. Redox Rep. 13:23-30
Zingg, J.M., Azzi, A., 2004. Non-antioxidant activities of vitamin E. Cur. Med. Chem. 11: 1113-1133